تختال

عریض‌ترین تختال تولیدی کشور در فولاد مبارکه؛ گامی استراتژیک به سوی خودکفایی صنایع سنگین

چکیده

در اقدامی تحسین‌برانگیز و با تکیه بر دانش فنی متخصصان داخلی، شرکت فولاد مبارکه اصفهان. موفق به تولید عریض‌ترین تختال (اسلب) کشور با عرض ۲۰۰۰ میلی‌متر شد. این دستاورد که برای نخستین بار در ایران و منطقه خاورمیانه محقق شده است.

ضمن تکمیل سبد محصولات صادراتی این شرکت، گامی بلند در جهت بی‌نیازی صنایع داخلی از واردات. و توسعه صنایع کشتی‌سازی، لوله‌ سازی، نفت و گاز و پتروشیمی محسوب می‌شود. تولید این تختال عریض با ضخامت ۲۵۰ میلی‌متر و در گریدهای فوق‌کم‌کربن و میکروآلیاژی. امکان تولید ورق‌های فولادی با عرض تا ۲۵۰۰ میلی‌متر را فراهم می‌آورد.

که پیش‌ازاین صرفاً از طریق واردات تأمین می‌شد. اصلاح قالب و سگمنت‌های ماشین ریخته‌گری شماره ۵ و توسعه سیستم داینامیک سافت‌ریداکشن (DSR). توسط کارشناسان داخلی، از جمله دستاوردهای فنی این پروژه است که توانمندی بالای صنعت فولاد کشور را در شرایط تحریم به نمایش گذاشته است.

این مقاله با استناد به منابع معتبر و گزارش‌های منتشرشده، به بررسی ابعاد فنی، اقتصادی و صنعتی این رویداد مهم می‌پردازد.

کلیدواژه‌ها: تختال، اسلب، فولاد مبارکه، ریخته‌گری مداوم، ورق عریض، خودکفایی صنعتی

۱. مقدمه

تختال (Slab) به عنوان یکی از مهم‌ترین محصولات میانی در صنعت فولادسازی، نقش کلیدی در زنجیره تولید محصولات تخت فولادی ایفا می‌کند. این قطعه فولادی با سطح مقطع مستطیلی شکل. معمولاً در ضخامت‌های ۱۵۰ تا ۳۰۰ میلی‌متر، عرض‌های ۶۵۰ تا ۲۲۰۰ میلی‌متر و طول‌های چند متری تولید می‌شود. و ماده اولیه اصلی برای تولید انواع ورق‌های نورد گرم، نورد سرد، گالوانیزه و رنگی محسوب می‌گردد.

شرکت فولاد مبارکه اصفهان (Mobarakeh Steel Company – MSC). به عنوان بزرگترین تولیدکننده فولاد تخت در خاورمیانه و شمال آفریقا، همواره در خط مقدم توسعه فناوری‌های نوین فولادسازی در ایران قرار داشته است. این شرکت با بهره‌گیری از ماشین‌های ریخته‌گری مداوم پیشرفته. توانایی تولید تختال در ضخامت‌های ۲۰۰، ۲۲۰ و ۲۵۰ میلی‌متر و عرض‌های ۹۰۰ تا ۲۰۰۰ میلی‌متر را داراست.

در فروردین‌ماه سال ۱۴۰۰ و هم‌زمان با اجرای منویات مقام معظم رهبری در خصوص شعار سال «تولید، پشتیبانی‌ها و مانع‌زدایی‌ها». فولادمردان ناحیه فولادسازی و ریخته‌گری شرکت فولاد مبارکه، پس از موفقیت در تولید ضخیم‌ترین تختال کشور با ضخامت ۳۰۰ میلی‌متر. این بار با تولید عریض‌ترین تختال کشور با عرض ۲۰۰۰ میلی‌متر، بار دیگر کارنامة درخشان دیگری را به ثبت رساندند. به‌گفته حمیدرضا عظیمیان، مدیرعامل وقت شرکت فولاد مبارکه، این اقدام با تولید اسلب در محدوده عرض ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ میلی‌متر. و ضخامت ۲۵۰ میلی‌متر صورت پذیرفته است که برای نخستین بار در شرکت فولاد مبارکه محقق شده است.

این دستاورد نه‌تنها از جنبه فنی، بلکه از منظر اقتصادی و استراتژیک نیز حائز اهمیت فراوان است. چراکه صنایع بزرگی همچون نفت، گاز، پتروشیمی، کشتی‌سازی و لوله‌سازی تا پیش از این برای تأمین تختال‌های عریض، ناگزیر به واردات از سایر کشورها بودند.

۲. تختال چیست و چه کاربردی دارد؟

پیش از بررسی ابعاد این دستاورد، لازم است نگاهی دقیق‌تر به مفهوم تختال و نقش آن در صنعت فولاد داشته باشیم.

تختال یا اسلب (Slab) به قطعه‌ای فولادی با مقطع مستطیلی شکل اطلاق می‌شود که از طریق فرآیند ریخته‌گری مداوم (Continuous Casting). از فولاد مذاب تولید می‌گردد. این محصول میانی، ماده اولیه اصلی برای تولید انواع محصولات تخت فولادی از جمله ورق گرم. ورق سرد، ورق گالوانیزه، ورق رنگی، کلاف‌های فولادی و سایر محصولات نهایی محسوب می‌شود.

ابعاد تختال‌ها بسته به نوع کاربرد و تجهیزات نورد موجود، متفاوت است. به‌طور معمول، تختال‌ها در ضخامت‌های ۱۸۰ تا ۳۰۰ میلی‌متر، عرض‌های ۶۵۰ تا ۲۰۰۰ میلی‌متر و طول‌های ۴ تا ۱۲ متر تولید می‌شوند. هرچه عرض تختال بیشتر باشد، امکان تولید ورق‌های عریض‌تر و ضخیم‌تر در خطوط نورد گرم فراهم می‌شود. که برای صنایع سنگین از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

به‌بیان سیدرضا شهرستانی، عضو هیئت‌مدیره انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، با تختال‌های ۲۰۰۰ میلی‌متری می‌توان ورق‌هایی با عرض تا ۲۵۰۰ میلی‌متر نیز تولید کرد. بدین‌ترتیب، شرکت فولاد مبارکه و فولاد اکسین به‌صورت کنسرسیومی قادر خواهند بود ورق‌های عریض و ضخیم موردنیاز صنایع سنگین کشور را تأمین نمایند.

۳. ابعاد فنی و مهندسی پروژه

۳.۱. اصلاح قالب و سگمنت‌های ماشین ریخته‌گری

یکی از مهم‌ترین جنبه‌های این دستاورد، توسعه و اصلاح قالب ریخته‌گری توسط متخصصان داخلی شرکت فولاد مبارکه است. قالب ریخته‌گری به‌عنوان یک تجهیز تکنولوژیکی حساس، نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت نهایی تختال ایفا می‌کند. تولید تختال با عرض ۲۰۰۰ میلی‌متر، نیازمند طراحی و ساخت قالبی متناسب با این عرض بود که پیش‌ازاین در داخل کشور وجود نداشت.

کارشناسان ناحیه فولادسازی و ریخته‌گری شرکت فولاد مبارکه با ایجاد اصلاحات لازم در قالب و سگمنت‌های ماشین شماره ۵ ریخته‌گری. موفق به تولید این تختال عریض شدند. این دستاورد نشان‌دهنده توان بالای دانش فنی متخصصان ایرانی در زمینه طراحی و بهینه‌سازی تجهیزات حساس ریخته‌گری مداوم است.

۳.۲. سیستم داینامیک سافت‌ریداکشن (DSR)

جهت تولید فولادهای API با عرض ۲۰۰۰ میلی‌متر، الزامات فنی خاصی وجود دارد. که از جمله مهم‌ترین آنها، گاززدایی فولاد مذاب تا حد بسیار بالا به منظور کاهش عناصر مضر به سطح پی‌پی‌ام (ppm) است. همچنین، ماشین ریخته‌گری باید به سیستم داینامیک سافت‌ریداکشن (Dynamic Soft Reduction – DSR) مجهز باشد. تا بتواند تختال عاری از ناخالصی و با کیفیت مطلوب تولید کند.

سیستم DSR با اعمال فشار کنترل‌شده بر روی تختال در حال انجماد، از ایجاد حفره‌های انقباضی و جدایش عناصر آلیاژی جلوگیری کرده. و یکنواختی ساختار داخلی را تضمین می‌کند. به‌گفته سیدرضا شهرستانی، در حال حاضر مجموع این شرایط فقط در شرکت فولاد مبارکه فراهم است.

۳.۳. گریدهای تولیدی

تختال عرض ۲۰۰۰ میلی‌متر تولیدشده در فولاد مبارکه از گریدهای فوق‌کم‌کربن و میکروآلیاژی است. که هم به مصرف صنایع داخلی کشور می‌رسد و هم قابلیت صادرات و ارزآوری دارد. این گریدها به‌ویژه برای کاربردهای حساسی مانند خطوط لوله انتقال نفت و گاز (API) و صنایع کشتی‌سازی طراحی شده‌اند. همچنین، فولاد مبارکه پیش‌ازاین نیز تجربه موفقی در تولید تختال‌های API داشته. و با همکاری فولاد اکسین، ورق‌های API موردنیاز صنایع نفت و گاز را تولید کرده است.

۴. تأثیر بر صنایع داخلی

۴.۱. صنعت کشتی‌سازی

یکی از مهم‌ترین کاربردهای تختال عریض، صنعت کشتی‌سازی است. ورق‌های عریض و ضخیم تولیدشده از تختال‌های ۲۰۰۰ میلی‌متری، برای ساخت بدنه کشتی‌های بزرگ، شناورهای نظامی و زیردریایی‌ها کاربرد دارند. پیش‌ازاین، تأمین این نوع ورق‌ها صرفاً از طریق واردات ممکن بود که با تولید داخلی این تختال‌ها. گامی مؤثر در جهت خودکفایی این صنعت استراتژیک برداشته شده است.

۴.۲. صنعت لوله‌سازی و خطوط انتقال سیالات

تولید تختال عریض، امکان ساخت لوله‌های انتقال سیالات با قطرهای بالا را فراهم می‌آورد. ورق‌های API با عرض ۲٫۵ متر که از این تختال‌ها تولید می‌شوند، برای خطوط لوله انتقال نفت و گاز در فشارهای بالا. و محیط‌های خورنده (سرویس ترش) بسیار حیاتی هستند. این موضوع به‌ویژه برای صنعت نفت و گاز کشور که با تحریم‌های بین‌المللی مواجه است، از اهمیت راهبردی برخوردار می‌باشد.

۴.۳. صنایع پل‌سازی و سازه‌های سنگین

ورق‌های عریض تولیدشده از تختال‌های ۲۰۰۰ میلی‌متری در صنایع پل‌سازی، خودروسازی و سازه‌های سنگین نیز کاربرد گسترده‌ای دارند. پل‌های بزرگ، سازه‌های فلزی صنعتی و تجهیزات سنگین معدنی و نفتی، همگی به ورق‌هایی با ابعاد بزرگ و استحکام بالا نیاز دارند. که پیش‌ازاین تأمین آنها با محدودیت‌های جدی مواجه بود.

۴.۴. دسته‌بندی ورق‌های فولادی

سیدرضا شهرستانی در گفت‌وگوی خود، ورق‌های فولادی را به چهار گروه اصلی تقسیم کرده است:

• ورق‌ های تسمه‌ای: با عرض کمتر از یک متر
• ورق‌های با عرض ۱ تا ۱٫۵ متر: کاربرد در صنایع پل‌سازی، پتروشیمی و خودروسازی
• ورق‌های با عرض ۱٫۵ تا ۲٫۵ متر: تولید داخلی توسط فولاد اکسین
• ورق‌های با عرض ۲٫۵ متر به بالا تا ۴٫۵ و ۵ متر: که به‌تازگی در دنیا. برای خطوط انتقال نفت و گاز و لوله‌های قطر بالا تولید می‌شوند

با تولید تختال ۲۰۰۰ میلی‌متری، ایران گامی به سمت تولید ورق‌های گروه سوم و چهارم برداشته. و وابستگی خود را به واردات در این حوزه به طور چشمگیری کاهش داده است.

۵. ابعاد اقتصادی و استراتژیک

۵.۱. بی‌نیازی از واردات و صرفه‌جویی ارزی

تا پیش از این دستاورد، صنایع بزرگ کشور نظیر نفت، گاز، پتروشیمی و کشتی‌سازی برای تأمین تختال‌های عریض. مجبور به انجام واردات از سایر کشورها بودند. تولید داخلی این محصول، ضمن بی‌نیازی صنایع داخلی از واردات، از خروج مقادیر قابل‌توجهی ارز از کشور جلوگیری می‌کند. عباس اکبری محمدی، معاون بهره‌برداری شرکت فولاد مبارکه، تأکید کرده است. که تولید این محصول نیاز صنایع داخلی کشور همچون لوله‌سازی، نفت و گاز و پتروشیمی را تأمین کرده. و آنها را از واردات ورق‌های تولیدی از این نوع تختال بی‌نیاز می‌کند.

۵.۲. ارزآوری از طریق صادرات

علاوه بر تأمین نیاز داخلی، تختال عرض ۲۰۰۰ میلی‌متر قابلیت صادرات و ارزآوری برای کشور را نیز داراست. با توجه به شرایط تحریم و جنگ اقتصادی، تولید و صادرات محصولات با ارزش‌افزوده بالا نظیر این تختال. می‌تواند نقش مؤثری در تأمین ارز موردنیاز کشور ایفا کند. به‌گفته معاون بهره‌برداری شرکت فولاد مبارکه، عمده تولید این محصول برای صادرات برنامه‌ریزی شده است و می‌تواند ارزآوری مناسبی برای کشور داشته باشد.

۵.۳. تکمیل سبد محصولات صادراتی

شرکت فولاد مبارکه با تولید تختال عرض ۲ متر، گام مهمی در جهت تکمیل سبد محصولات صادراتی خود برداشته است. این اقدام ضمن ایجاد تنوع بیشتر در محصولات تولیدی، توان رقابت این شرکت در بازارهای جهانی را افزایش داده. و نشان داده است که هیچ مانعی سد راه توسعه صنعت فولاد کشور نیست.

۶. نقش دانش فنی داخلی در شرایط تحریم

یکی از نکات برجسته این دستاورد، تکیه بر دانش فنی متخصصان داخلی در شرایط تحریم و محدودیت‌های بین‌المللی است. تولید عریض‌ترین تختال خاورمیانه و شمال آفریقا با عرض ۲ متر، با وجود تمامی موانع و محدودیت‌های تحریمی. نشان‌دهنده عزم راسخ صنعتگران ایرانی برای شکوفایی صنعت کشور است.

حمیدرضا عظیمیان، مدیرعامل وقت شرکت فولاد مبارکه، در این خصوص اظهار داشته است. که همه کارکنان این شرکت با یکدیگر هم‌قسم شدند تا در افزایش تولید، رکوردزنی‌ها و تولید محصولات جدید قدم برداشته. و اخبار خوبی برای مردم، صنعتگران و سهامداران داشته باشند. این رویکرد، الگویی ارزشمند برای سایر صنایع کشور در مسیر خودکفایی و کاهش وابستگی به خارج است.

۷. چشم‌انداز و توسعه‌های آتی

۷.۱. تولید تختال با عرض بیش از ۲۰۰۰ میلی‌متر

موفقیت در تولید تختال ۲۰۰۰ میلی‌متری، راه را برای تولید تختال‌هایی با عرض‌های بیش‌تر نیز هموار کرده است. در ادامه این مسیر، فولاد مبارکه توانسته است تختال با عرض ۲۰۳۷ میلی‌متر را نیز تولید نماید. که نشان‌دهنده تداوم روند بهبود و ارتقاء توانمندی‌های فنی این شرکت است.

۷.۲. تولید انبوه تختال‌های API

هم‌زمان با توسعه قابلیت‌های تولید تختال عریض، فولاد مبارکه به تولید انبوه تختال‌های API با ضخامت ۲۵۰ میلی‌متر نیز دست یافته است. که گامی مهم در جهت تأمین نیازهای صنایع نفت و گاز کشور محسوب می‌شود.

۷.۳. نیاز به توسعه زیرساخت‌ها

سیدرضا شهرستانی در گفت‌وگوی خود بر لزوم توسعه هم‌زمان صنایع پشتیبانی نظیر معدن و حمل‌ونقل متناسب با برنامه توسعه صنعت فولاد تأکید کرده است. وی ابراز داشته است که تحقق چشم‌انداز تولید ۵۰ میلیون تن فولاد. مستلزم توسعه بخش‌های اکتشاف و سیستم حمل‌ونقل و همچنین ارائه تسهیلات به سرمایه‌گذاران این حوزه‌ها است.

۸. نتیجه‌گیری

تولید عریض‌ترین تختال کشور با عرض ۲۰۰۰ میلی‌متر در شرکت فولاد مبارکه، نقطه عطفی در صنعت فولاد ایران محسوب می‌شود. و آثار و برکات متعددی را برای کشور به ارمغان آورده است.

نخست، این دستاورد با تکیه بر دانش فنی و توانمندی متخصصان داخلی و بدون وابستگی به خارج محقق شده است. که در شرایط تحریم‌های ظالمانه، ارزشی دوچندان دارد. اصلاح قالب و سگمنت‌های ماشین ریخته‌گری و توسعه سیستم DSR، از جمله دستاوردهای فنی این پروژه است. که توان بالای مهندسی معکوس و نوآوری در صنعت فولاد کشور را به نمایش گذاشته است.

دوم، تولید این تختال، گامی مؤثر در جهت خودکفایی صنایع سنگین کشور به‌ویژه صنایع کشتی‌سازی، لوله‌سازی، نفت، گاز و پتروشیمی محسوب می‌شود. و صنایع داخلی را از واردات ورق‌های عریض و ضخیم بی‌نیاز می‌سازد.

سوم، این محصول با قابلیت صادرات و ارزآوری، می‌تواند نقش مؤثری در تأمین ارز موردنیاز کشور و تکمیل سبد محصولات صادراتی فولاد مبارکه ایفا کند.

چهارم، موفقیت در تولید تختال ۲۰۰۰ میلی‌متری، زمینه‌ساز تولید تختال‌هایی با عرض‌های بیش‌تر. و همچنین تولید انبوه تختال‌های API موردنیاز صنایع نفت و گاز شده است و افق‌های جدیدی را پیش روی صنعت فولاد کشور گشوده است.

پنجم، این دستاورد نشان داد که تحریم‌ها و محدودیت‌ها نه‌تنها نمی‌تواند مانعی برای پیشرفت صنعت کشور باشد. بلکه می‌تواند به فرصتی برای شکوفایی توانمندی‌های داخلی و کاهش وابستگی به خارج تبدیل شود.

در نهایت، تولید عریض‌ترین تختال کشور در فولاد مبارکه. نمادی از عزم و اراده صنعتگران ایرانی برای عبور از موانع و دستیابی به قله‌های افتخار در صنعت فولاد است. و الگویی ارزشمند برای سایر صنایع کشور در مسیر خودکفایی و توسعه پایدار محسوب می‌شود. با تداوم این مسیر و توسعه هم‌زمان صنایع پشتیبانی، می‌توان به تحقق چشم‌انداز تولید ۵۰ میلیون تن فولاد. و جایگاه برتر ایران در صنعت فولاد جهان امیدوار بود.

برخی منابع

روابط عمومی شرکت فولاد مبارکه. تکمیل سبد محصولات صادراتی فولاد مبارکه / تختال عرض ۲ متر، محصولی ۱۰۰ درصد ایرانی با کیفیتی مشابه محصولات خارجی. وب‌سایت رسمی شرکت فولاد مبارکه. Available at: https://www.msc.ir. [جزئیات تولید عریض‌ترین تختال کشور با عرض ۲۰۰۰ میلی‌متر، تکمیل سبد محصولات صادراتی و بی‌نیازی از واردات]

توسعه ایرانی. تختال عرض ۲ متر، محصولی ۱۰۰ درصد ایرانی تولید شد. Available at: https://www.toseeirani.ir. [گزارش جامع از تولید عریض‌ترین تختال خاورمیانه و شمال آفریقا با عرض ۲ متر]

ایلنا (ILNA). تولید تختال با عرض ۲۰۳۷ میلی‌متر در فولاد مبارکه. Available at: https://www.ilna.ir. [تولید تختال با عرض بیش از ۲۰۰۰ میلی‌متر و ادامه روند توسعه]