اثر فرآیند نورد سرد

اثر فرآیند نورد سرد بر کرنش و نسبت بازیابی آلیاژ حافظه‌دار Ni50Ti40Hf10

چکیده

آلیاژهای حافظه‌دار NiTiHf به عنوان یکی از مهم‌ترین گروه‌های آلیاژهای حافظه‌دار دمای بالا. به دلیل دارا بودن دمای استحاله بالا، پایداری حرارتی مطلوب و قیمت مناسب. در مقایسه با سایر آلیاژهای حافظه‌دار سه‌تایی پایه NiTi، توجه بسیاری از پژوهشگران و صنایع را به خود جلب کرده‌اند. با این حال، کرنش بازیابی و نسبت بازیابی این آلیاژها در مقایسه با آلیاژهای دوتایی NiTi پایین‌تر است.

که این امر ناشی از تنش بحرانی پایین برای لغزش نابجایی‌ها در ساختار این آلیاژها می‌باشد. یکی از راه‌های مؤثر برای افزایش میزان کرنش بازیابی در این آلیاژها، انجام عملیات ترمومکانیکی از جمله نورد سرد و آنیل می‌باشد.

اثر فرآیند نورد سرد

در این تحقیق، آلیاژ حافظه‌دار دمای بالا Ni50Ti40Hf10 (بر حسب درصد اتمی). در کوره قوس تحت خلأ آلیاژ سازی و ریخته‌گری شد و پس از همگن‌سازی، نمونه‌ها تحت عملیات نورد سرد. با کاهش ضخامت ۱۰ و ۲۰ درصد و سپس آنیل قرار گرفتند. با استفاده از آزمون خمش، کرنش‌های اعمالی ۲.۶ تا ۵.۴ درصد به نمونه‌ها اعمال شد. و سپس میزان کرنش بازیابی و نسبت بازیابی نمونه‌ها اندازه‌گیری گردید.

نتایج نشان داد که با افزایش کرنش اعمالی، مقدار کرنش بازیابی افزایش می‌یابد. در تمامی نمونه‌های نورد سرد شده تا کرنش اعمالی ۳ درصد، بازیابی به طور کامل و ۱۰۰ درصد اتفاق افتاد. در کرنش‌های اعمالی بیش از این مقدار، به دلیل وقوع تغییر شکل ناشی از لغزش، میزان بازیابی کرنش به کمتر از ۱۰۰ درصد رسید.

همچنین در نمونه‌های نورد سرد شده، به دلیل افزایش سختی و در نتیجه استحکام. مقدار کرنش بازیابی و نسبت بازیابی نسبت به نمونه ریختگی افزایش یافت. حداکثر کرنش مورد بازیابی در نمونه ریختگی، مقدار ۵ درصد با نسبت بازیابی ۸۷ درصد بود. و با اعمال نورد به میزان ۱۰ و ۲۰ درصد، کرنش بازیابی به ترتیب به ۵.۲۵ و ۵.۲۸ درصد. و نسبت بازیابی به ۹۲ و ۹۳.۶ درصد افزایش یافت.

کلیدواژه‌ها: آلیاژ حافظه‌دار دمای بالا، NiTiHf، نورد سرد، کرنش بازیابی، نسبت بازیابی، عملیات ترمومکانیکی

۱. مقدمه

امروزه با پیشرفت تکنولوژی و ایجاد صنایع پیشرفته، استفاده از مواد با قابلیت‌های جدید بسیار مورد توجه قرار گرفته است. در این میان، مواد هوشمند به عنوان دسته‌ای از مواد که قادرند به محیط اطراف خود پاسخ دهند. و با آن سازگار شوند، جایگاه ویژه‌ای یافته‌اند. از بین مواد هوشمند، آلیاژهای حافظه‌دار (Shape Memory Alloys – SMAs) مورد توجه بسیاری از پژوهشگران و صنایع قرار گرفته‌اند. آلیاژهای حافظه‌دار دسته‌ای از آلیاژها با قابلیت منحصربه‌فرد بازیابی مقادیر قابل‌توجهی از تغییر فرم خود هستند. توسعه آلیاژهای حافظه‌دار در سال‌های اخیر از روند رو به رشدی برخوردار بوده است.

در میان آلیاژهای حافظه‌دار غیرآهنی، آلیاژهای پایه NiTi دارای خواص مهندسی مطلوبی هستند که موجب گسترش کاربرد آنها گردید. ترکیب بین‌فلزی NiTi دارای خواص ویژه‌ای همچون خواص حافظه‌داری (یک‌طرفه و دوطرفه)، سوپرالاستیسیته، مقاومت به خوردگی و استحکام مکانیکی بالا. به همراه چقرمگی مناسب می‌باشد. و به همین دلیل به عنوان مهم‌ترین گروه از آلیاژهای حافظه‌دار در صنایع هوافضا، خودرو، رباتیک و پزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

با این حال، اکثر آلیاژهای NiTi دمای استحاله کمتر از ۱۰۰ درجه سلسیوس دارند. که باعث محدودیت استفاده از آنها در بسیاری از کاربردهای مهندسی در دمای بالا می‌گردد. اکثر عناصر آلیاژی مانند Mn، V، Fe، Cr و Co به عنوان عنصر سوم، دمای استحاله مارتنزیتی NiTi را کاهش می‌دهند. ولی عناصری مانند Zr، Pt، Au و Hf باعث افزایش دماهای استحاله مارتنزیتی می‌گردند.

آلیاژهای سه‌تایی NiTi با حضور یکی از عناصر Hf، Pt، Au یا Zr، دماهای استحاله بیشتر از ۱۰۰ درجه سلسیوس دارند. که به عنوان آلیاژهای حافظه‌دار دمای بالا شناخته می‌شوند. در این میان، آلیاژهای دمای بالا NiTiHf برای بسیاری از کاربردهای صنعتی در دمای بالا. به دلیل دمای استحاله بالا، پایداری حرارتی و قیمت پایین‌تر نسبت به دیگر آلیاژهای سه‌تایی. مانند NiTiAu، NiTiZr و NiTiPt مورد توجه می‌باشند. البته خواص حافظه‌داری و شکل‌پذیری آنها از آلیاژهای دوتایی NiTi کمتر می‌باشد.

۱.۱. مکانیزم تغییر شکل در آلیاژهای حافظه‌دار

تغییر شکل مارتنزیت در آلیاژهای حافظه‌دار با دو روش اصلی صورت می‌گیرد:

• حرکت مرزهای دوقلویی (Twin Boundaries)
• لغزش نابجایی‌ها (Dislocation Slip)

تنها مقدار تغییر شکل مارتنزیتی که به‌وسیله حرکت مرزهای دوقلویی صورت گرفته باشد. می‌تواند پس از حرارت‌دهی نمونه به فاز آستنیت به طور کامل بازیابی شود. زمانی که مقدار تغییر شکل از این سطح تجاوز می‌کند، نابجایی‌ها با حرارت‌دهی و تبدیل به آستنیت قابل برگشت نخواهد بود. علت پایین بودن خواص حافظه‌داری در آلیاژهای NiTiHf، تنش بحرانی پایین برای لغزش نابجایی‌ها در این آلیاژها ذکر شده است.

۱.۲. راهکارهای بهبود خواص حافظه‌داری

راه‌حل اصلی این مشکل، افزایش استحکام زمینه آلیاژ جهت جلوگیری از وقوع تغییر شکل پلاستیکی ناشی از لغزش است. مهم‌ترین روش‌های پیشنهادشده جهت برطرف کردن این مشکل عبارتند از:

• افزودن عنصر آلیاژی چهارم
• عملیات حرارتی رسوب‌سخت (Precipitation Hardening)
• عملیات ترمومکانیکی (Thermomechanical Treatment)

بررسی‌های مورد انجام در منابع مختلف در ارتباط با آلیاژهای حافظه‌دار دمای بالای NiTiHf نشان می‌دهد. که اکثر تحقیقات بر روی بررسی اثر افزودن عنصر چهارم مانند مس بر دماهای استحاله. بهبود خواص حافظه‌داری با انجام عملیات پیرسختی، بررسی خواص مکانیکی و ریزساختاری و فرآیند ساخت آلیاژهای NiTiHf متمرکز شده است. اما در رابطه با عملیات نورد این آلیاژها، تحقیقات جامع و کاملی انجام نشده است. در این تحقیق، اثر عملیات نورد سرد بر خواص حافظه‌داری شامل کرنش بازیابی و نسبت بازیابی آلیاژ Ni50Ti40Hf10 مورد بررسی قرار گرفته است.

۲. مواد و روش‌های تحقیق

۲.۱. آلیاژسازی و ریخته‌گری

آلیاژ حافظه‌دار دمای بالا Ni50Ti40Hf10 (درصد اتمی) در کوره قوس تحت خلأ (Vacuum Arc Remelting – VAR) آلیاژسازی و ریخته‌گری شد. مواد اولیه شامل نیکل، تیتانیوم و هافنیوم با خلوص بالا (حداقل ۹۹.۹ درصد) بودند. به منظور اطمینان از یکنواختی ترکیب شیمیایی، شمش حاصل چندین بار ذوب مجدد و برگردانده شد. پس از ریخته‌گری، شمش‌ها تحت عملیات همگن‌سازی در دمای مناسب و زمان کافی قرار گرفتند تا جدایش‌های شیمیایی و ناهمگنی‌های ساختاری حذف شوند.

اثر فرآیند نورد سرد

۲.۲. عملیات نورد سرد

پس از همگن‌سازی، نمونه‌ها تحت عملیات نورد سرد (Cold Rolling) در دمای اتاق قرار گرفتند. نورد در چند پاس متوالی انجام شد و کاهش ضخامت کل برای دو گروه نمونه به ترتیب ۱۰ و ۲۰ درصد مدنظر قرار گرفت. در حین نورد، جهت و ترتیب پاس‌ها به گونه‌ای کنترل شد که از ایجاد ترک و اعوجاج بیش از حد جلوگیری شود. پس از نورد، نمونه‌ها تحت عملیات آنیل (Annealing) در دمای مناسب قرار گرفتند. تا تنش‌های پسماند کاهش یافت و بازیابی نسبی ریزساختار صورت گیرد، بدون آنکه اثر تقویت‌کنندگی نورد از بین برود.

۲.۳. آزمون خمش و اندازه‌گیری خواص حافظه‌داری

برای ارزیابی خواص حافظه‌داری، از آزمون خمش (Bending Test) استفاده شد. نمونه‌ها به شکل تیرهای نازک با ابعاد مشخص آماده شدند. کرنش‌های اعمالی مختلف از ۲.۶ تا ۵.۴ درصد با کنترل شعاع انحنای خمش به نمونه‌ها اعمال گردید. پس از بارگذاری و باربرداری، کرنش باقیمانده (Residual Strain) اندازه‌گیری شد. سپس نمونه‌ها تا دمای بالاتر از دمای پایان استحاله آستنیت (Af) حرارت دهی شدند. تا بازیابی شکل کامل شود و پس از سرد شدن، میزان بازیابی اندازه‌گیری گردید.

کرنش بازیابی (ε_rec) و نسبت بازیابی (η) به ترتیب از روابط زیر محاسبه شدند:

$$\varepsilon_{rec} = \frac{\varepsilon_{applied} – \varepsilon_{residual}}{1 + \varepsilon_{residual}} \times 100$$

$$\eta = \frac{\varepsilon_{applied} – \varepsilon_{residual}}{\varepsilon_{applied}} \times 100$$

که در آنها ε_applied کرنش اعمالی و ε_residual کرنش باقیمانده پس از باربرداری است. برای هر شرایط، حداقل سه نمونه آزمون شد و میانگین مقادیر گزارش گردید.

۳. نتایج و بحث

۳.۱. تأثیر نورد سرد بر کرنش بازیابی

نتایج حاصل از آزمون‌های خمش نشان داد که نورد سرد به طور قابل‌توجهی کرنش بازیابی آلیاژ Ni50Ti40Hf10 را افزایش می‌دهد. حداکثر کرنش بازیابی در نمونه ریختگی (بدون نورد) مقدار ۵ درصد بود، در حالی که با اعمال ۱۰ درصد نورد سرد. کرنش بازیابی به ۵.۲۵ درصد و با اعمال ۲۰ درصد نورد سرد، به ۵.۲۸ درصد افزایش یافت.

اثر فرآیند نورد سرد

این بهبود را می‌توان به افزایش چگالی نابجایی‌ها و در نتیجه افزایش استحکام زمینه نسبت داد. نورد سرد با ایجاد شبکه‌های درهم‌تنیده نابجایی، تنش بحرانی لازم برای لغزش نابجایی‌ها را افزایش می‌دهد. در نتیجه، در یک سطح تنش مشخص، سهم بیشتری از تغییر شکل از طریق حرکت مرزهای دوقلویی (که برگشت‌پذیر است) انجام می‌شود. و سهم کمتری به لغزش نابجایی‌ها (که برگشت‌ناپذیر است) اختصاص می‌یابد.

همچنین، افزایش کرنش اعمالی منجر به افزایش کرنش بازیابی می‌شود، اما این افزایش تا یک حد مشخص ادامه دارد. پس از آن، به دلیل وقوع تغییر شکل پلاستیکی ناشی از لغزش، بخشی از کرنش اعمالی قابل بازیابی نخواهد بود.

۳.۲. تأثیر نورد سرد بر نسبت بازیابی

نتایج نشان داد که نورد سرد نسبت بازیابی را نیز بهبود می‌بخشد. در نمونه ریختگی، حداکثر نسبت بازیابی ۸۷ درصد بود، در حالی که با اعمال ۱۰ درصد نورد سرد. نسبت بازیابی به ۹۲ درصد و با اعمال ۲۰ درصد نورد سرد، به ۹۳.۶ درصد افزایش یافت.

اثر فرآیند نورد سرد

نکته قابل توجه این است که در تمامی نمونه‌های نورد سرد شده، تا کرنش اعمالی ۳ درصد. بازیابی به طور کامل و ۱۰۰ درصد اتفاق افتاد. این بدان معناست که در این محدوده کرنشی، تمام تغییر شکل از طریق حرکت مرزهای دوقلویی انجام شده و هیچ لغزش نابجایی رخ نداده است. کرنش آستانه ۳ درصد به عنوان حدی است که فرآیند بازیابی کامل در آن رخ می‌دهد.

در کرنش‌های اعمالی بیش از ۳ درصد، نسبت بازیابی به کمتر از ۱۰۰ درصد رسید که علت آن وقوع تغییر شکل ناشی از لغزش است. با این حال، نمونه‌های نورد سرد شده نسبت بازیابی بالاتری نسبت به نمونه ریختگی در همان کرنش‌های اعمالی داشتند. که نشان‌دهنده تأثیر مثبت نورد سرد بر تعویق لغزش نابجایی‌ها است.

۳.۳. مقایسه نمونه‌های نورد سرد شده با نمونه ریختگی

جدول زیر خلاصه‌ای از نتایج حاصل برای نمونه‌های مختلف را نشان می‌دهد:

همان‌طور که از جدول فوق پیداست، با افزایش میزان نورد سرد از ۱۰ به ۲۰ درصد، بهبود کرنش بازیابی و نسبت بازیابی ادامه می‌یابد. اما شیب این بهبود کاهش می‌یابد. این امر نشان‌دهنده اشباع تدریجی اثر تقویت‌کنندگی نورد است. به عبارت دیگر، بخش عمده بهبود در ۱۰ درصد اول نورد حاصل شده و نورد بیشتر، تأثیر حاشیه‌ای کمتری دارد.

۳.۴. مکانیزم بهبود خواص حافظه‌داری توسط نورد سرد

مکانیزم اصلی بهبود خواص حافظه‌داری توسط نورد سرد را می‌توان به شرح زیر خلاصه کرد:

نخست، افزایش چگالی نابجایی‌ها: نورد سرد با اعمال کرنش پلاستیک، چگالی نابجایی‌ها را در ساختار آلیاژ به شدت افزایش می‌دهد. این نابجایی‌ها با ایجاد میدان‌های تنشی موضعی، حرکت نابجایی‌های جدید را با مشکل مواجه می‌کنند و در نتیجه تنش بحرانی برای لغزش را افزایش می‌دهند.

اثر فرآیند نورد سرد

دوم، تعامل نابجایی‌ها با اتم‌های هافنیوم: اتم‌های هافنیوم به دلیل اندازه بزرگتر نسبت به نیکل و تیتانیوم، میدان‌های تنشی قابل‌توجهی در شبکه ایجاد می‌کنند. نابجایی‌های تولیدشده توسط نورد سرد با این میدان‌های تنشی تعامل کرده و اتمسفرهای کاتِرِل (Cottrell Atmospheres) تشکیل می‌دهند که حرکت نابجایی‌ها را بیشتر محدود می‌کند.

سوم، ریز شدن دانه‌ها: نورد سرد و آنیل متعاقب آن می‌تواند منجر به ریز شدن دانه‌های آستنیت شود. دانه‌های ریزتر، مرزهای دانه بیشتری ایجاد می‌کنند که به عنوان موانع اضافی در برابر حرکت نابجایی‌ها عمل کرده و استحکام را افزایش می‌دهند.

اثر فرآیند نورد سرد

چهارم، ایجاد بافت کریستالوگرافی مطلوب: نورد سرد می‌تواند بافت (Texture) خاصی در آلیاژ ایجاد کند که جهت‌گیری دانه‌ها را برای پاسخ حافظه‌داری بهینه می‌سازد. این بافت می‌تواند بازدهی بازیابی کرنش را افزایش دهد.

۳.۵. محدودیت‌های نورد سرد و ملاحظات عملی

با وجود مزایای ذکر شده، نورد سرد بیش از حد می‌تواند اثرات منفی نیز داشته باشد. ایجاد ترک‌های ریز در حین نورد، به‌ویژه در آلیاژهای با هافنیوم بالا، یکی از چالش‌های اصلی است. همچنین، افزایش بیش از حد تنش‌های پسماند می‌تواند منجر به تغییر ابعادی ناخواسته در حین سرویس شود. بنابراین، تعیین میزان بهینه نورد سرد برای هر کاربرد خاص ضروری است.

دمای آنیل پس از نورد نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. دمای بسیار پایین، تنش‌های پسماند را به اندازه کافی کاهش نمی‌دهد، در حالی که دمای بسیار بالا ممکن است. باعث تبلور مجدد و از بین رفتن اثر تقویت‌کنندگی نورد شود. مطالعات نشان داده است که آنیل در دمای ۵۵۰ درجه سلسیوس به مدت ۳۰ دقیقه. می‌تواند تعادل مناسبی بین کاهش تنش و حفظ استحکام ایجاد کند.

۳.۶. مقایسه با سایر آلیاژهای NiTiHf

نتایج این تحقیق با یافته‌های سایر پژوهشگران در زمینه آلیاژهای NiTiHf مقایسه شده است. برای آلیاژ Ni50.3Ti29.7Hf20، کرنش بازیابی در حالت اکستروژن گرم حدود ۵ درصد گزارش شده است که با اعمال عملیات پیرسختی کاهش می‌یابد. در مقایسه با آن، آلیاژ Ni50Ti40Hf10 با ۲۰ درصد نورد سرد به کرنش بازیابی ۵.۲۸ درصد دست یافته. که برتری روش نورد سرد را نشان می‌دهد.

در آلیاژ Ni50Ti30Hf20، ترکیب ۱۵ درصد نورد سرد با آنیل ۵۵۰ درجه به مدت ۳۰ دقیقه. به عنوان بهینه‌ترین شرایط برای پاسخ عملگر معرفی شده است. این امر با یافته‌های تحقیق حاضر که ۱۰ تا ۲۰ درصد نورد سرد را بهینه می‌داند، همخوانی دارد.

اثر فرآیند نورد سرد

برای آلیاژهای با هافنیوم بالا (مانند Ni50Ti25Hf25)، به دلیل سختی بسیار بالا، نورد سرد با مشکل جدی مواجه است. و محققان از نورد گرم (Warm Rolling) در دمای ۵۰۰ تا ۶۰۰ درجه سلسیوس. یا نورد سرد با کاهش ضخامت کم (حدود ۵ درصد) استفاده می‌کنند. در مقابل، آلیاژ Ni50Ti40Hf10 با هافنیوم متوسط (۱۰ درصد) تعادل مناسبی بین دمای استحاله بالا و قابلیت شکل‌پذیری سرد ایجاد کرده است.

۴. نتیجه‌گیری

در این تحقیق، اثر فرآیند نورد سرد بر کرنش بازیابی و نسبت بازیابی آلیاژ حافظه‌دار دمای بالا Ni50Ti40Hf10 مورد بررسی قرار گرفت. نتایج حاصل را می‌توان به شرح زیر خلاصه نمود:

نخست، نورد سرد به طور قابل‌توجهی کرنش بازیابی آلیاژ را افزایش می‌دهد. حداکثر کرنش بازیابی از ۵ درصد در نمونه ریختگی به ۵.۲۵ درصد با ۱۰ درصد نورد و ۵.۲۸ درصد با ۲۰ درصد نورد افزایش یافت. این بهبود ناشی از افزایش استحکام زمینه و افزایش تنش بحرانی برای لغزش نابجایی‌ها است.

دوم، نورد سرد نسبت بازیابی را نیز بهبود می‌بخشد. نسبت بازیابی از ۸۷ درصد در نمونه ریختگی به ۹۲ درصد با ۱۰ درصد نورد و ۹۳.۶ درصد با ۲۰ درصد نورد افزایش یافت.

سوم، در تمامی نمونه‌های نورد سرد شده، تا کرنش اعمالی ۳ درصد، بازیابی به طور کامل و ۱۰۰ درصد اتفاق افتاد. این کرنش آستانه نشان‌دهنده حدی است که فرآیند بازیابی کامل در آن رخ می‌دهد و در کرنش‌های بالاتر. لغزش نابجایی منجر به کاهش نسبت بازیابی می‌شود.

چهارم، با افزایش میزان نورد سرد از ۱۰ به ۲۰ درصد، شیب بهبود خواص حافظه‌داری کاهش می‌یابد که نشان‌دهنده اشباع تدریجی اثر تقویت‌کنندگی نورد است. بنابراین، تعیین میزان بهینه نورد برای هر کاربرد خاص ضروری می‌باشد.

پنجم، مکانیزم اصلی بهبود خواص حافظه‌داری توسط نورد سرد. شامل افزایش چگالی نابجایی‌ها، تعامل نابجایی‌ها با اتم‌های هافنیوم، ریز شدن دانه‌ها و ایجاد بافت کریستالوگرافی مطلوب است.

اثر فرآیند نورد سرد

ششم، با وجود مزایای نورد سرد، میزان نورد بیش از حد می‌تواند منجر به ایجاد ترک‌های ریز و افزایش تنش‌های پسماند شود. بنابراین، انتخاب دقیق پارامترهای نورد و آنیل از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

هفتم، نتایج این تحقیق با یافته‌های سایر پژوهشگران در زمینه آلیاژهای NiTiHf همخوانی دارد. و برتری روش نورد سرد را در بهبود خواص حافظه‌داری این آلیاژها نسبت به روش‌های دیگر نشان می‌دهد.

در نهایت، می‌توان نتیجه گرفت که عملیات نورد سرد به همراه آنیل مناسب. روشی مؤثر و مقرون‌به‌صرفه برای بهبود خواص حافظه‌داری آلیاژ Ni50Ti40Hf10 محسوب می‌شود. و می‌تواند کاربردهای این آلیاژ را در صنایع هوافضا، خودرو و رباتیک گسترش دهد.

منابع و مآخذ

بلباسی، مجید. اثر فرآیند نورد سرد بر کرنش و نسبت بازیابی آلیاژ حافظه‌دار Ni50Ti40Hf10. نشریه مواد نوین، دوره ۱۰، شماره ۱، صفحات ۲۷-۳۸، ۱۳۹۸. [بررسی اثر نورد سرد بر خواص حافظه‌داری آلیاژ Ni50Ti40Hf10]

Otsuka, K., & Ren, X. Physical Metallurgy of Ti-Ni Based Shape Memory Alloys. Progress in Materials Science, Vol. 50, pp. 511-678, 2005. [مرجع جامع در زمینه متالورژی فیزیکی آلیاژهای حافظه‌دار پایه Ti-Ni]

Firstov, G.S., Van Humbeeck, J., & Koval, Y.N. High-Temperature Shape Memory Alloys: Some Recent Developments. Materials Science and Engineering A, Vol. 378, pp. 2-10, 2004. [توسعه آلیاژهای حافظه‌دار دمای بالا]

Potapov, P.L., Shelyakov, A.V., Gulyaev, A.A., Svistunova, E.L., Matveeva, N.M., & Hodgson, D. Effect of Hf on the Structure of Ni-Ti Martensitic Alloys. Materials Letters, Vol. 32, pp. 247-250, 1997. [اثر هافنیوم بر ساختار آلیاژهای مارتنزیتی Ni-Ti]

Meng, X.L., Cai, W., Wang, L.M., Zheng, Y.F., Zhao, L.C., & Zhou, L.M. Microstructure of Stress Induced Martensite in a Ti-Ni-Hf High Temperature Shape Memory Alloy. Scripta Materialia, Vol. 45, pp. 1177-1182, 2001. [ریزساختار مارتنزیت القایی تنشی در آلیاژ حافظه‌دار دمای بالای Ti-Ni-Hf]

Cai, W., Meng, X.L., & Zhao, L.C. Recent Development of TiNi-Based Shape Memory Alloys. Current Opinion in Solid State and Materials Science, Vol. 9, pp. 296-302, 2005. [توسعه‌های اخیر آلیاژهای حافظه‌دار پایه TiNi]

Shape Memory and Superelasticity. The Effect of Rolling Process on the Actuation Fatigue Behavior of Ni50Ti25Hf25 High Temperature Shape Memory Alloy. Vol. 9, No. 3, pp. 460-472, 2023. [اثر فرآیند نورد بر رفتار خستگی عملگری آلیاژ حافظه‌دار دمای بالای Ni50Ti25Hf25]

Hacettepe University. Influence of Cold Rolling and Subsequent Annealing Processes on the Functional Fatigue Properties of High Temperature NiTiHf Shape Memory Alloys. 2022. [تأثیر نورد سرد و آنیل متعاقب بر خواص خستگی عملکردی آلیاژهای حافظه‌دار دمای بالای NiTiHf]

Shuitcev, A.V., Li, Q.Z., Khomutov, M.G., Li, L., & Tong, Y.X. Ultra-high Temperature Shape Memory in High-Hf Content NiTiHf Alloys. Journal of Materials Science & Technology, Vol. 209, pp. 124-127, 2025. [حافظه‌داری دمای فوق‌بالا در آلیاژهای NiTiHf با هافنیوم بالا]

Acta Materialia. Effects of Cold and Warm Rolling on the Shape Memory Response of Ni50Ti30Hf20 High-Temperature Shape Memory Alloy. 2018. [اثرات نورد سرد و گرم بر پاسخ حافظه‌داری آلیاژ Ni50Ti30Hf20]

Materialia. High-energy Synchrotron Radiation X-ray Diffraction Measurements during in situ Aging of a NiTi-15 at.% Hf High Temperature Shape Memory Alloy. Vol. 5, 100220, 2019. [اندازه‌گیری‌های پراش اشعه ایکس سنکروترون در حین پیرسازی درجای آلیاژ حافظه‌دار دمای بالا]

خبرگزاری مهر. دستاوردهای فولاد مبارکه در بومی‌سازی فناوری‌های پیشرفته. ۱۴۰۴. [بومی‌سازی فناوری‌های مرتبط با مواد پیشرفته]