حرکت در مسیر نو آوری

حرکت در مسیر نوآوری: تحلیل تجربه صنعت فولاد ایران در یادگیری فناورانه با استفاده از چارچوب پنجره‌های فرصت

چکیده

صنعت فولاد ایران در دهه‌های اخیر مسیری پرفرازونشیب را در زمینه یادگیری فناورانه و ارتقای توانمندی‌های داخلی پشت سر گذاشته است. این مقاله با بهره‌گیری از چارچوب تحلیلی «پنجره‌های فرصت» (Windows of Opportunity). به بررسی تجربه صنعت فولاد ایران در مسیر حرکت به سوی نوآوری فناورانه می‌پردازد. بر اساس پژوهش‌های انجام‌شده، صنعت فولاد ایران توانسته است. از پنجره‌های فرصت نهادی (Institutional) و فناورانه (Technological) برای یادگیری و کاهش شکاف فناورانه با کشورهای پیشرفته بهره ببرد. اما در استفاده از پنجره فرصت تقاضا (Demand) در توسعه فناوری چندان موفق نبوده است.

حرکت در مسیر نو آوری

این مقاله با استناد به منابع معتبر بین‌المللی و مطالعات موردی، از جمله تجربه موفق گروه فولاد مبارکه در گذار از یک «غول تولیدی». به یک «هاب تکنولوژیک»， به تحلیل مسیر یادگیری فناورانه، استراتژی‌های بومی‌سازی. چالش‌ها و چشم‌انداز آینده صنعت فولاد ایران می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهد.

که رویکرد «مسیرپیروی» (Path-Following) همراه با مهندسی معکوس فناوری‌های Established و سپس مهندسی مجدد آنها، زمینه‌ساز خلق فناوری‌های بومی مانند PERED شده است. با این حال، صنعت فولاد ایران برای حرکت به سمت نوآوری‌های گسست‌آفرین و فولاد سبز، نیازمند بهره‌گیری از پنجره‌های فرصت جدید. در حوزه‌های هوش مصنوعی، کاهش کربن و دیجیتال‌سازی است.

کلیدواژه‌ها: پنجره‌های فرصت، یادگیری فناورانه، صنعت فولاد ایران، فولاد مبارکه، توانمندی فناورانه، بومی‌سازی

۱. مقدمه

صنعت فولاد به عنوان یکی از صنایع مادر و زیربنایی، همواره نقشی محوری در توسعه اقتصادی و صنعتی کشورها ایفا کرده است. در ایران نیز این صنعت با قدمتی بیش از هشت دهه، همواره یکی از ارکان اصلی توسعه صنعتی محسوب می‌شود. با این حال، مسیر توسعه فناورانه این صنعت با چالش‌ها و فرصت‌های متعددی همراه بوده است که شناخت آنها برای ترسیم مسیر آینده ضروری می‌باشد.

یادگیری فناورانه (Technological Learning) به عنوان فرآیندی که طی آن بنگاه‌ها توانایی خود را در جذب، انطباق، توسعه و بهبود فناوری‌ها افزایش می‌دهند. یکی از مفاهیم کلیدی در مطالعات توسعه صنعتی محسوب می‌شود. در این میان، چارچوب «پنجره‌های فرصت» (Windows of Opportunity). که ابتدا توسط محققان حوزه توسعه فناوری مطرح شد، ابزاری تحلیلی برای درک چگونگی بهره‌برداری بنگاه‌های عقب‌مانده (Latecomer). از فرصت‌های نهادی، فناورانه و بازار برای کاهش شکاف خود با بنگاه‌های پیشرو است.

حرکت در مسیر نو آوری

بر اساس پژوهشی که در موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی انجام شده است، صنعت فولاد ایران توانسته است. نسبتاً از این پنجره‌های فرصت استفاده کرده و در برخی فرآیندها به توانمندی‌های نوآورانه دست یابد. با این حال، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که این صنعت بیشتر از پنجره‌های فرصت نهادی و فناورانه بهره برده. و نتوانسته است از پنجره فرصت تقاضا در توسعه فناوری به خوبی استفاده کند.

از سوی دیگر، گروه فولاد مبارکه به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده فولاد در ایران و خاورمیانه، در سال‌های اخیر مسیری تحول‌آفرین را در پیش گرفته است. این شرکت با اتخاذ استراتژی گذار از «غول تولیدی» به «هاب تکنولوژیک»، نشان داده است. که صنعت فولاد ایران نه تنها توانایی یادگیری فناورانه، بلکه ظرفیت خلق و صادرات فناوری را نیز داراست. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، گروه فولاد مبارکه در سال ۱۴۰۴ موفق به تولید بیش از ۱۰.۸۹ میلیون تن فولاد خام شده. و در رتبه‌بندی جهانی انجمن جهانی فولاد به رتبه ۴۳ ارتقا یافته است.

حرکت در مسیر نو آوری

هدف از نگارش این مقاله، ارائه تحلیلی جامع از تجربه صنعت فولاد ایران در یادگیری فناورانه با استفاده از چارچوب پنجره‌های فرصت. و بررسی نقش شرکت‌های پیشرو در این مسیر است.

۲. چارچوب نظری: پنجره‌های فرصت در یادگیری فناورانه

۲.۱. مفهوم پنجره‌های فرصت

مفهوم «پنجره‌های فرصت» (Windows of Opportunity) در ادبیات توسعه فناوری و اقتصاد نوآوری، به موقعیت‌هایی اشاره دارد. که طی آنها تغییرات در محیط نهادی، فناورانه یا بازار، امکان‌پذیری ورود بازیگران جدید یا کاهش شکاف فناورانه بنگاه‌های عقب‌مانده را فراهم می‌آورد.

بر اساس این چارچوب، پنجره‌های فرصت به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

نخست، پنجره فرصت نهادی (Institutional Window of Opportunity): به تغییرات در سیاست‌های دولت. قوانین و مقررات، ساختارهای نهادی و حمایت‌های دولتی اشاره دارد. که می‌تواند زمینه را برای یادگیری فناورانه و توسعه توانمندی‌های داخلی فراهم کند. در صنعت فولاد ایران، سیاست‌های حمایتی دولت در دوران پس از انقلاب. و به‌ویژه پس از جنگ تحمیلی، یکی از مهم‌ترین پنجره‌های فرصت نهادی محسوب می‌شود.

دوم، پنجره فرصت فناورانه (Technological Window of Opportunity): به ظهور فناوری‌های جدید یا تغییرات بنیادین در مسیرهای فناورانه اشاره دارد. که می‌تواند به بنگاه‌های عقب‌مانده امکان دهد تا با اتخاذ فناوری‌های نوظهور، از بنگاه‌های پیشرو سبقت بگیرند یا شکاف خود را کاهش دهند. ظهور فناوری MIDREX و تسلط شرکت‌های فنی-مهندسی ایرانی بر آن، یکی از مهم‌ترین پنجره‌های فرصت فناورانه در صنعت فولاد ایران بوده است.

حرکت در مسیر نو آوری

سوم، پنجره فرصت تقاضا (Demand Window of Opportunity): به تغییرات در الگوی تقاضا، رشد بازارهای جدید یا نیازهای نوظهور مشتریان اشاره دارد. که می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای نوآوری و توسعه فناوری ایجاد کند. بر اساس یافته‌های پژوهشی، صنعت فولاد ایران نتوانسته است به خوبی از این پنجره فرصت در توسعه فناوری بهره ببرد.

۲.۲. یادگیری فناورانه و انباشت توانمندی‌ها

انباشت توانمندی‌های فناورانه بر اساس استفاده از استراتژی‌های یادگیری فناورانه، می‌تواند زمینه‌ساز توسعه توانمندی‌های نوآورانه بنگاه‌ها شود. بهبود این توانمندی تأثیر مستقیم و مثبتی بر کاهش شکاف بین کشورهای عقب‌مانده و جهان توسعه‌یافته خواهد داشت.

تحقیقات نشان داده است که «یادگیری حین انجام» (Learning by Doing) مؤثرترین مکانیزم برای ارتقای نوآوری در شرکت‌های فولادی است. پس از آن، یادگیری از طریق کپی‌برداری (Learning by Copying). طراحی برای نوآوری اکتشافی، یادگیری از طریق تحقیق (Learning by Research) و تعاملات برای نوآوری اکتشافی در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

در صنعت فولاد ایران، استراتژی غالب در زمینه یادگیری فناورانه، رویکرد «مسیرپیروی» (Path-Following) بوده است. به این معنا که بنگاه‌های ایرانی از طریق مهندسی معکوس فناوری‌های Established مانند MIDREX. توانمندی‌های داخلی خود را غنی کرده و سپس به مهندسی مجدد فناوری‌های موجود در حوزه آهنسازی پرداخته‌اند.

۳. تجربه صنعت فولاد ایران در بهره‌گیری از پنجره‌های فرصت

۳.۱. پنجره فرصت نهادی: سیاست‌های حمایتی و بازسازی پس از جنگ

یکی از مهم‌ترین پنجره‌های فرصت نهادی برای صنعت فولاد ایران، دوران بازسازی پس از جنگ تحمیلی بود. در این دوره، دولت با اتخاذ سیاست‌های حمایتی و سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت‌های صنعتی، زمینه را برای رشد و توسعه صنعت فولاد فراهم کرد. شرکت فولاد مبارکه که در سال ۱۳۷۱ به بهره‌برداری رسید، ثمره همین سیاست‌ها بود.

بر اساس مستندات تاریخی، دانش و تکنولوژی ساخت و تولید فولاد همزمان با راه‌اندازی و ساخت فولاد مبارکه به کارکنان این شرکت منتقل شد. و همین امر یکی از دلایل پیشتازی فولاد مبارکه نسبت به دیگر صنایع کشور در حوزه تکنولوژی بوده است.

با این حال، یکی از چالش‌های اساسی صنعت فولاد ایران در زمینه نهادی. نبود راهبرد ملی مناسب برای توسعه فناوری در کل زنجیره ارزش فولاد بوده است. بر اساس یافته‌های پژوهشی، عدم تمرکز بر توسعه فناوری در سراسر زنجیره ارزش فولاد. و فقدان یک استراتژی ملی مناسب برای توسعه فناوری، از مهم‌ترین عواملی هستند که باعث می‌شوند. صنعت تنها در برخی جنبه‌های زنجیره ارزش در فرآیند نوآوری موفق باشد.

۳.۲. پنجره فرصت فناورانه: از MIDREX تا PERED

ظهور فناوری MIDREX به عنوان یک فناوری نوین در تولید آهن اسفنجی، یکی از مهم‌ترین پنجره‌های فرصت فناورانه برای صنعت فولاد ایران محسوب می‌شود. شرکت‌های فنی-مهندسی ایرانی با مهندسی معکوس این فناوری، توانستند به تدریج بر آن مسلط شوند و وابستگی خود به تأمین‌کنندگان خارجی را کاهش دهند.

حرکت در مسیر نو آوری

ارتقای توانمندی‌ها، همراه با بهره‌گیری از پنجره‌های فرصت، زمینه‌ساز خلق مسیر در فناوری‌های فرعی (Path-Creation) شده است که در نهایت به ظهور فناوری PERED انجامید. فناوری PERED که توسط متخصصان ایرانی توسعه یافته است، نمادی از توانایی صنعت فولاد ایران. در فراتر رفتن از مهندسی معکوس صرف و دستیابی به نوآوری فناورانه بومی محسوب می‌شود.

در سال‌های اخیر، فناوری‌های جدید دیگری نیز در صنعت فولاد ایران ظهور کرده‌اند. به عنوان مثال، فناوری FIT (احیای مستقیم پودر سنگ‌آهن) که توسط جهاد دانشگاهی یزد در حال بومی‌سازی است. به دلیل قابلیت احیای مستقیم پودر سنگ‌آهن در زمان بسیار کوتاه و حذف فرآیندهای پرهزینه، می‌تواند تحولی در تولید پایدار فولاد ایجاد کند.

۳.۳. پنجره فرصت تقاضا: چالش استفاده از بازار داخلی

بر خلاف دو پنجره فرصت قبلی، صنعت فولاد ایران نتوانسته است به خوبی از پنجره فرصت تقاضا در توسعه فناوری بهره ببرد. به عبارت دیگر، اگرچه بازار داخلی ایران تقاضای قابل‌توجهی برای محصولات فولادی داشته است، اما این تقاضا نتوانسته است. به عنوان محرکی برای توسعه فناوری‌های پیشرفته و نوآوری در صنعت عمل کند.

یکی از دلایل این موضوع، نوسانات بازار داخلی و عدم ثبات در سیاست‌های تجاری بوده است. همچنین، تداوم مازاد ظرفیت در سطح جهانی و عدم بهره‌وری کافی صنایع پایین‌دستی. نیز از عواملی هستند که استفاده از پنجره فرصت تقاضا را با چالش مواجه کرده‌اند.

حرکت در مسیر نو آوری

با این حال، در سال‌های اخیر نشانه‌هایی از تغییر در این روند مشاهده می‌شود. افزایش تقاضا برای محصولات با ارزش‌افزوده بالا و فولادهای پیشرفته در صنایع خودروسازی، نفت و گاز و ساختمان. می‌تواند پنجره فرصت تقاضای جدیدی را برای صنعت فولاد ایران گشوده و آن را به سمت نوآوری‌های فناورانه سوق دهد.

۴. مطالعه موردی: گروه فولاد مبارکه؛ از غول تولیدی تا هاب تکنولوژیک

۴.۱. گذار راهبردی و تغییر پارادایم

گروه فولاد مبارکه در سال‌های اخیر یک گذار راهبردی بنیادین را آغاز کرده است. گذاری که در واقع حرکت از «سخت‌افزار تولید» به «مغزافزار نوآوری» محسوب می‌شود. این تحول با هدف خودکفایی فناورانه، بومی‌سازی دانش فنی پیشرفته و نهایتاً صادرات لایسنس و خدمات مهندسی طراحی شده است.

مدیرعامل گروه فولاد مبارکه در این زمینه اعلام کرده است که این شرکت در افق ۱۴۰۴، علاوه بر تولید فولاد. به تولیدکننده و فروشنده دانش فنی و فناوری در سطح ملی و فراملی تبدیل خواهد شد. این چشم‌انداز، نشان‌دهنده عزم جدی این مجموعه برای حرکت به سمت اقتصاد مبتنی بر دانش است.

۴.۲. بومی‌سازی فناوری و شبکه دانش‌بنیان

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای گروه فولاد مبارکه در مسیر یادگیری فناورانه، بومی‌سازی تجهیزات و فناوری‌های پیشرفته بوده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، این مجموعه تا تابستان ۱۴۰۴ موفق شده است ۹۰ درصد از تجهیزات خود را بومی‌سازی کند. تا تابستان ۱۴۰۴، تعداد ۹۲۱ شرکت دانش‌بنیان در فهرست تأمین‌کنندگان فولاد مبارکه ثبت‌نام کرده‌اند. که از این تعداد، ۷۷۳ شرکت موفق به دریافت کد تأمین‌کننده شده‌اند.

حرکت در مسیر نو آوری

از جمله دستاوردهای شاخص بومی‌سازی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• بومی‌سازی فناوری جوش لیزری در خطوط تولید با همکاری مرکز ملی علوم و فنون لیزر ایران
• بومی‌سازی سیستم کنترل سطح قالب الکترومغناطیسی برای نخستین بار در کشور
• بومی‌سازی سیستم کنترل جبرانساز استاتیکی توان راکتیو (SVC) ۳۰.۵ کیلوولت
• دستیابی به تکنولوژی ساخت کریستالیزاتورها با خلوص ۹۹.۹۹ درصد مس با همکاری شرکت‌های دانش‌بنیان

۴.۳. نوآوری در محصولات با ارزش‌افزوده بالا

گروه فولاد مبارکه در سال‌های اخیر تمرکز ویژه‌ای بر تولید محصولات با ارزش‌افزوده بالا داشته است. از جمله دستاوردهای شاخص در این زمینه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تولید ورق گرم پیشرفته S650MC برای نخستین بار در ایران
• تولید ورق گرم فولاد پیشرفته چندفازی HDT760C برای صنعت خودروسازی
• حرکت به سمت تولید فولادهای سبک‌وزن و پراستحکام با ارزش‌افزوده بالا که ردپای کربن کمتری دارند

۴.۴. پیوند صنعت و دانشگاه

گروه فولاد مبارکه با ایجاد صندوق سرمایه‌گذاری MSTID و طراحی «سیستم بلوغ همکاری صنعت-دانشگاه»، گام‌های مؤثری در جهت پیوند صنعت و دانشگاه برداشته است. این سیستم از ۱۵ ابزار مختلف در ۶ مرحله برای تقویت ارتباط بین صنعت و دانشگاه استفاده می‌کند.

تاکنون نزدیک به ۲۰۰۰ دانشجو در سراسر کشور از حمایت‌های مالی فولاد مبارکه بهره‌مند شده‌اند. و هدف این است که هر یک از این دانشجویان بتوانند استارت‌آپ خود را ایجاد کرده. و از حمایت‌های فناورانه فولاد مبارکه برای سرمایه‌گذاری استفاده کنند.

۴.۵. تحول دیجیتال و هوش مصنوعی

گروه فولاد مبارکه با درک اهمیت تحول دیجیتال و هوش مصنوعی در صنعت فولاد، پروژه‌های متعددی را در این حوزه تعریف کرده است. از جمله این پروژه‌ها می‌توان به هوشمندسازی خطوط تولید، بهینه‌سازی انرژی، بازیافت حرارتی و استفاده از الگوریتم‌های داده‌محور برای کنترل کیفیت اشاره کرد.

بر اساس اعلام مدیرعامل گروه فولاد مبارکه، هوش مصنوعی و تحول دیجیتال از محورهای اصلی استراتژی تحول این شرکت محسوب می‌شوند.

۵. چالش‌ها و موانع پیش‌روی یادگیری فناورانه

با وجود دستاوردهای قابل‌توجه، صنعت فولاد ایران با چالش‌های متعددی در مسیر یادگیری فناورانه و نوآوری مواجه است.

۵.۱. قفل‌شدگی فناورانه

یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، قفل‌شدگی فناورانه (Technological Lock-in) ناشی از وابستگی به فناوری‌های مبتنی بر سوخت فسیلی (گاز طبیعی) است. این وابستگی، امکان استقبال و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین کم‌کربن. که در دنیا در صنعت فولاد در حال ظهور هستند را با مشکل مواجه کرده است.

حرکت در مسیر نو آوری

۵.۲. شکاف فناورانه با کشورهای پیشرو

بر اساس پژوهش‌های انجام‌شده، ایران بزرگ‌ترین شکاف فناورانه را در صنعت فولاد در مقایسه با کشورهای منتخب دارد. این شکاف، نشان‌دهنده فاصله قابل‌توجه صنعت فولاد ایران با مرزهای دانش جهانی در این حوزه است.

۵.۳. نبود استراتژی ملی منسجم

همان‌طور که اشاره شد، نبود راهبرد ملی مناسب برای توسعه فناوری در کل زنجیره ارزش فولاد. یکی از موانع اصلی موفقیت صنعت فولاد ایران در فرآیند نوآوری بوده است. این امر منجر به تمرکز نوآوری‌ها در برخی حلقه‌های زنجیره ارزش و غفلت از سایر حلقه‌ها شده است.

۵.۴. محدودیت‌های تأمین انرژی

محدودیت‌های شدید تأمین انرژی (برق و گاز طبیعی) در سال‌های اخیر، یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت فولاد ایران بوده است. با وجود این محدودیت‌ها، گروه فولاد مبارکه در سال ۱۴۰۴ موفق به ثبت رکوردهای تولیدی بی‌نظیری شده است.

۶. چشم‌انداز و پنجره‌های فرصت آینده

۶.۱. فولاد سبز و کاهش کربن

صنعت فولاد جهان در حال گذر از دو تحول بزرگ است: کاهش کربن و دیجیتالی‌سازی. ایران با منابع غنی و ظرفیت‌های موجود، می‌تواند از این پنجره فرصت جدید برای حرکت به سمت فولاد سبز بهره ببرد.

گروه فولاد مبارکه با احداث نیروگاه خورشیدی ۶۰۰ مگاواتی که بزرگ‌ترین نیروگاه خورشیدی ایران محسوب می‌شود. و حرکت به سمت تولید فولاد کم‌کربن با استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته شبیه‌سازی， گام‌های مؤثری در این مسیر برداشته است.

۶.۲. هوش مصنوعی و کارخانه هوشمند

پنجره فرصت دیگری که پیش روی صنعت فولاد ایران گشوده شده است، هوش مصنوعی و کارخانه هوشمند است. گروه فولاد مبارکه با تدوین استراتژی کارخانه هوشمند متناسب با الزامات صنعت ۴.۰ و سرمایه‌گذاری در حوزه هوش مصنوعی. در تلاش است تا از این پنجره فرصت برای ارتقای بهره‌وری و کاهش هزینه‌ها استفاده کند.

حرکت در مسیر نو آوری

۶.۳. صادرات فناوری و خدمات مهندسی

با توجه به دستاوردهای صنعت فولاد ایران در بومی‌سازی فناوری‌های پیشرفته، صادرات لایسنس و خدمات مهندسی به عنوان یک پنجره فرصت جدید مطرح شده است. گروه فولاد مبارکه در افق ۱۴۰۴، علاوه بر تولید فولاد. به تولیدکننده و فروشنده دانش فنی و فناوری در سطح ملی و فراملی تبدیل خواهد شد.

۷. نتیجه‌گیری

صنعت فولاد ایران در دهه‌های اخیر مسیری پرفرازونشیب را در زمینه یادگیری فناورانه و ارتقای توانمندی‌های داخلی پشت سر گذاشته است. بر اساس تحلیل انجام‌شده با استفاده از چارچوب پنجره‌های فرصت، می‌توان نتایج زیر را استخراج کرد:

نخست، صنعت فولاد ایران توانسته است از پنجره‌های فرصت نهادی (سیاست‌های حمایتی دولت و بازسازی پس از جنگ). و فناورانه (ظهور فناوری MIDREX و مهندسی معکوس آن) به خوبی بهره ببرد و توانمندی‌های فناورانه خود را در برخی حلقه‌های زنجیره ارزش ارتقا دهد.

دوم، استراتژی غالب در صنعت فولاد ایران، رویکرد «مسیرپیروی» همراه با مهندسی معکوس و سپس مهندسی مجدد فناوری‌های Established بوده است. که در نهایت به خلق فناوری‌های بومی مانند PERED انجامیده است.

سوم، صنعت فولاد ایران نتوانسته است به خوبی از پنجره فرصت تقاضا در توسعه فناوری بهره ببرد. و این یکی از مهم‌ترین نقاط ضعف در مسیر یادگیری فناورانه این صنعت محسوب می‌شود.

چهارم، گروه فولاد مبارکه به عنوان پیشگام صنعت فولاد ایران، با اتخاذ استراتژی گذار از «غول تولیدی» به «هاب تکنولوژیک». مسیر جدیدی را برای صنعت فولاد کشور ترسیم کرده است. بومی‌سازی ۹۰ درصدی تجهیزات، ایجاد شبکه گسترده شرکت‌های دانش‌بنیان، تولید محصولات با ارزش‌افزوده بالا. و پیوند صنعت و دانشگاه، از جمله دستاوردهای این مسیر تحول‌آفرین است.

پنجم، صنعت فولاد ایران با چالش‌های جدی از جمله قفل‌شدگی فناورانه، شکاف فناورانه با کشورهای پیشرو و نبود راهبرد ملی منسجم. برای توسعه فناوری مواجه است که برای عبور از آنها نیاز به بازتعریف استراتژی‌های ملی و سرمایه‌گذاری هدفمند در فناوری‌های نوین دارد.

ششم، پنجره‌های فرصت جدید در حوزه‌های فولاد سبز، هوش مصنوعی، دیجیتال‌سازی و صادرات فناوری. افق‌های تازه‌ای را پیش روی صنعت فولاد ایران گشوده‌اند که بهره‌گیری از آنها می‌تواند این صنعت را به جایگاه بالاتری در سطح جهانی برساند.

حرکت در مسیر نو آوری

در نهایت، تجربه صنعت فولاد ایران نشان می‌دهد که با وجود محدودیت‌ها و چالش‌های متعدد. یادگیری فناورانه و بهره‌گیری از پنجره‌های فرصت می‌تواند زمینه‌ساز حرکت به سمت نوآوری و کاهش شکاف با کشورهای پیشرفته شود. با این حال، تحقق این هدف نیازمند عزم ملی، همکاری نزدیک صنعت و دانشگاه، سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و تدوین راهبرد ملی منسجم. برای توسعه فناوری در کل زنجیره ارزش فولاد است.

منابع و مآخذ

موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی. Patterns of technological capability development in Iran’s steel industry: An analysis based on windows of opportunity for technological learning. Available at: http://trindoc.itsr.ir. [تحلیل الگوهای توسعه توانمندی فناورانه در صنعت فولاد ایران بر اساس پنجره‌های فرصت]

حرکت در مسیر نو آوری

Soltanzadeh, J., Rahmani, S., & Majidpour, M. (2024). Technological catch-up in the Iranian steel industry: Integrating regime-based and complex product systems approaches. Resources Policy, 89, 104601. Available at: https://doi.org/10.1016/j.resourpol.2023.104601. [بررسی استراتژی catch-up در صنعت فولاد ایران با رویکرد مهندسی معکوس MIDREX و ظهور فناوری PERED]

خبرگزاری مهر. گذار راهبردی فولاد مبارکه؛ از «غول تولیدی» تا «هاب تکنولوژیک». ۱۷ مرداد ۱۴۰۵. Available at: https://www.mehrnews.com. [تحلیل گذار راهبردی فولاد مبارکه از تولیدمحوری به دانش‌محوری]

خبرگزاری مهر. صعود فولاد مبارکه در رتبه‌بندی جهانی. ۱۴۰۴. Available at: https://www.mehrnews.com. [تولید بیش از ۱۰.۸۹ میلیون تن فولاد و ارتقا به رتبه ۴۳ جهانی]

خبرگزاری مهر. با عملکرد درخشان در ۹ ماهه ۱۴۰۴؛ رشد تولید در گروه فولاد مبارکه. ۱۴۰۴. Available at: https://www.mehrnews.com. [رشد ۵ درصدی تولید تختال و ۹.۸ درصدی آهن اسفنجی]

خبرگزاری مهر. رشد خیره‌کننده تولید در فولاد مبارکه. ۱۴۰۴. Available at: https://www.mehrnews.com. [تولید ۶.۹۵۹ میلیون تن تختال و رشد ۱۲.۱ درصدی آهن اسفنجی]

خبرگزاری مهر. Mobarakeh Steel Group taking valuable steps. Aug 21, 2026. Available at: https://en.mehrnews.com. [ایجاد ۱۰,۰۰۰ متر مربع زیرساخت نوآوری، حمایت از ۲۰۰۰ دانشجو، سیستم ۱۵ ابزاری همکاری صنعت-دانشگاه]

خبرگزاری مهر. Mobarakeh Steel on the Path to “Green Steel”. Jan 06, 2026. Available at: https://en.mehrnews.com. [احداث نیروگاه خورشیدی ۶۰۰ مگاواتی]

خبرگزاری مهر. Mobarakeh Steel Co. produces S650MC hot-rolled sheet grade. Feb 24, 2026. Available at: https://en.mehrnews.com. [تولید ورق گرم S650MC برای نخستین بار در ایران]

پایگاه خبری ایراسین. تولد یک اکوسیستم نوآوری در صنعت فولاد. ۸ اسفند ۱۴۰۴. Available at: https://www.irasin.ir. [بومی‌سازی فناوری جوش لیزری با همکاری مرکز ملی علوم و فنون لیزر]

پایگاه خبری ایراسین. بومی‌سازی ۹۰ درصدی با شبکه دانش‌بنیان. ۱۴۰۴. Available at: https://www.irasin.ir. [ثبت‌نام ۹۲۱ شرکت دانش‌بنیان و صدور کد تأمین‌کننده برای ۷۷۳ شرکت]

پایگاه خبری ایراسین. بومی‌سازی فولاد مبارکه به آستانه صادرات فناوری رسید. ۱۴۰۴. Available at: https://www.irasin.ir. [دستیابی به تکنولوژی ساخت کریستالیزاتورها با خلوص ۹۹.۹۹ درصد مس]

پایگاه خبری ایراسین. SVC بومی؛ گامی فراتر در فولادسازی. ۱۴۰۴. Available at: https://www.irasin.ir. [بومی‌سازی سیستم کنترل جبرانساز استاتیکی توان راکتیو]

خبرگزاری ایرنا. دست گشوده فولاد مبارکه به سوی فناوران و دانش‌بنیان‌ها. ۱۴۰۳. Available at: https://www.irna.ir. [سرمایه‌گذاری ۱۸۰ میلیارد ریالی در حوزه هوش مصنوعی]

خبرگزاری ایرنا. گام بلند فولاد مبارکه در زیست‌بوم نوآوری کشور. ۱۴۰۱. Available at: https://www.irna.ir. [انتقال دانش فنی همزمان با راه‌اندازی فولاد مبارکه]

پایگاه خبری موج. پروژه‌های استراتژی و توسعه فناوری فولاد مبارکه. ۱۴۰۴. Available at: https://www.mojnews.com. [استراتژی کارخانه هوشمند و تحول دیجیتال]

دنیای اقتصاد. فرصت‌های یادگیری فناورانه. ۱۴۰۱. Available at: https://donya-e-eqtesad.com. [ظهور فناوری MIDREX به عنوان مهم‌ترین پنجره فرصت فناورانه]

پایگاه خبری تابناک. Rise in an era of global contraction. ۱۴۰۵. Available at: https://www.tabnak.ir. [تبدیل بحران‌های ژئوپلیتیک به مزیت فناورانه]

پایگاه خبری اطلس اقتصاد. فولاد مبارکه با فناوری لیزر بومی، از تحریم‌ها عبور کرد. ۱۴۰۴. Available at: https://www.atlaseqtesad.ir. [استقرار سامانه لیزری بومی در خطوط تولید]